Geçiş dönemi, toplumların hayatında büyük değişimlerin yaşanmaya başladığı, bunun da cemiyetin bütün değerlerine sirayet ettiği dönemlerdir. 1900’lü yılların başı, bütün Türk dünyasında büyük değişimlerin yaşandığı bir geçiş dönemidir. Türk Dünyasının iki yazı dilinden birisi olan Çağatay Türkçesi etkisini kaybetmiş ve Türkistan’da pek çok konuşma dili şu veya bu sebeple yine şu veya bu şekilde yazı dili olmaya başlamıştır. Bu dönemde verilen eserler de geçiş dönemi eserleridir. Sovyetlerin kurulmasından sonra devletin takip ettiği bir politikayla bu günkü şeklini alan pek çok Türk yazı dilinin bu geçiş döneminde özgün şeklini bulmak, diğer Türk lehçeleriyle müştereklerini tespit etmek ve bu metinlerden hareketle değişimin seyrini, yönünü vs tespit etmek mümkündür. Sovyet dönemi kaynaklarında Kırgızların yazısının 1924 yılında “Erkin Too” gazetesinin yayımlanmaya başlamasından sonra ortaya çıkmıştır şeklindeki bilgiler olmasına rağmen Kırgızlar arasında Sovyet öncesinde de bazı “moldo” dediğimiz yazar şairlerin ve tarihçilerin olduğu görülmektedir. Bu yazarlar kendi eserlerini Çağatay döneminde kullanılan Arap alfabesiyle ele almışlardır. Bu makalede elimizde bulunan kaynakların sonucunda Kırgızların ilk yazar tarihçisi olarak bilinen Osmanaalı Sıdık Uulu tarafından Ufa şehrinde Medrese-i Aliye’de okurken geçiş dönemi Çağatay Türkçesi ile kaleme alınarak yayınlanmış olan “Muhtasar Tarih-i Kırgıziya” ile “Tarih-i Kırgız Şadmaniya” adlı eserlerinin gramer özellikleri üzerinde durulmuştur. Yazar eserinde, eserini ne kadar saf bir Kırgız Türkçesi ile ele aldığını söylemiş ise de geçiş dönemine denk geldiği için eserin içinde hem Çağatay hem de Çağdaş Kırgız yazı diline ait özellikler bulunmaktadır. Eserlerde görülen gramer özellikleri Çağatay Türkçesi ile Çağdaş Kırgız yazı dilinin gramer özellikleri ile karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırmanın sonucunda hem Çağatay Türkçesinde hem de Çağdaş Kırgız yazı dilinde görülmeyen ø-> c-, t->d-, ‘(ayn)>ġ gibi bazı kelime başındaki ses değişmelerinin yanında öğrenilen geçmiş zaman, gelecek zaman, emir kipi, , -ıpdı, ıp idi, eçek, -adı, +lı gibi şekil özelliklerinin yanında bazı sıfat, zamir, edatlar tespit edilmiştir. Bu tespit edilmiş olan gramer özellikleri, çağdaş Türk lehçeleri arasından hangi lehçelerinde kullanılmakta olduğu üzerinde durulmuştur ve eserde geçen örnekleri eserlerinin baş harfinden kısaltılarak /Ş/ ve /M/ şeklinde hangi sayfada ve kaçıncı satırında geçtiği belirtilmiştir.
The transition period sare often marked with Grand changes in the life time sandwith
the levels with which these changes permeate different levels of society. Early XXth century
is such a period for the turkic world. The Cagatay language, which was one of two literary
turkic languages, has lost its influence, where as many spoken languages of Turkestan were
becoming literary. It is possible to compare and analyze the modern day turkic dialects of
Turkestan, and trace the differences between them to the socio-political transformations of their
carriers in the beginning of the XXth century.
Although the Soviet records indicate that the Kyrgyz language has started to be
literary starting from 1924, when the first newspaper in Kyrgyz “Erkin Too” starts its life,
history tells us that even before the Soviet reformations, there used to be mullahs which would
write and document the folklore and spoken history. These writers would write their works in
Cagatay language using Arabic alphabet. In this article, we analyze Kyrgyz grammar in the
works of a first Kyrgyz history writer Osmonaaly Sydykov. He wrote his books “Muhtasar
Tarih-i Kırgıziya”, “Tarih-i Kırgız Şadmaniya” in the city of Ufa. Despite the claims of the author regarding the usage of pure kygyz in the books, it is possible to trace the influence of
the Cagatay language in it. We compare the grammar of the book with contemporary grammar
of kygyz language. We then analyze, which of those properties are in active use in the modern
turkic languages.